Ειρήνη ή σιωπηλός πόλεμος; Η κοινωνία στο μικροσκόπιο του Μισέλ Φουκώ

Ειρήνη ή σιωπηλός πόλεμος; Η κοινωνία στο μικροσκόπιο του Μισέλ Φουκώ

του Απόστολου Αποστόλου*

Ο Μισέλ Φουκώ δεν μας άφησε απλώς ένα φιλοσοφικό έργο, μας παρέδωσε ένα εργαλείο απογύμνωσης της εξουσίας. Και αν σήμερα επιχειρήσουμε να δούμε τον πόλεμο μέσα από το πρίσμα του, το αποτέλεσμα δεν είναι καθόλου καθησυχαστικό, αντίθετα, είναι εκρηκτικό.

Και αυτό γιατί ο πόλεμος, όπως τον αντιλαμβανόμαστε ακόμη, ως μια έκτακτη σύγκρουση μεταξύ κρατών είναι μια ψευδαίσθηση. Σύμφωνα με τον Φουκώ, ο πόλεμος δεν αρχίζει όταν πέφτουν οι πρώτοι πυροβολισμοί, ούτε τελειώνει με την υπογραφή μιας συνθήκης, ο πόλεμος είναι ήδη εδώ. Διαρκής. Διάχυτος. Εσωτερικός.

Πίσω από τη ρητορική της «ασφάλειας», της «σταθερότητας» και της «ειρήνης», λειτουργεί ένας αδιάκοπος μηχανισμός σύγκρουσης. Νόμοι, θεσμοί, ακόμα και οι πιο καθημερινές πρακτικές, δεν είναι ουδέτερα εργαλεία, είναι μέσα άσκησης εξουσίας. Και η εξουσία, όπως επιμένει ο Φουκώ, δεν είναι κάτι που κατέχεται αλλά κάτι που ασκείται. Διαχέεται και διαπερνά τα πάντα.

Στο μάθημά του στο Collège de France, ο Φουκώ ξεγυμνώνει μια βαθιά ριζωμένη ιδέα που λέει ότι ο πόλεμος καταλήγει πάντα σε ειρήνη. Και αυτό γιατί η κοινωνία δεν είναι ένα ενιαίο σώμα, αλλά ένα πεδίο μάχης, όπου συγκρούονται συμφέροντα, ταυτότητες και δυνάμεις. Και η λεγόμενη «ειρήνη» δεν είναι παρά η προσωρινή ισορροπία αυτών των συγκρούσεων μια μορφή σιωπηλού πολέμου.

Σήμερα, αυτή η λογική παίρνει ακόμη πιο ανησυχητικές διαστάσεις. Και αυτό γιατί η σύγχρονη εξουσία δεν περιορίζεται στο να επιβάλλει θάνατο, διαχειρίζεται τη ζωή. Είναι αυτό που ο Φουκώ ονομάζει βιοπολιτική. Δεν πρόκειται πλέον για τον βασιλιά που αποφασίζει ποιος θα ζήσει και ποιος θα πεθάνει, αλλά για ένα σύστημα που ρυθμίζει πληθυσμούς, υγεία, ασφάλεια, ακόμη και το ποιοι θεωρούνται «επικίνδυνοι».

Και εδώ ακριβώς αναδύεται η πιο σκοτεινή διάσταση που λέει ότι ο πόλεμος δεν εξαφανίζεται αλλά μετασχηματίζεται. Γίνεται «επιστημονικός», «διοικητικός», «αναγκαίος» και ακόμη θα λέγαμε εμφανίζεται ως προστασία, αλλά και ως πρόληψη καθώς επίσης και ως άμυνα απέναντι σε έναν εσωτερικό εχθρό.

Σε αυτό το πλαίσιο, η σύγχρονη ρητορική περί «κρίσεων» υγειονομικών, μεταναστευτικών, οικονομικών λειτουργεί ως ένα ακόμη πεδίο νομιμοποίησης της διαρκούς σύγκρουσης. Κάθε «έκτακτη ανάγκη» μετατρέπεται σε ευκαιρία ενίσχυσης του ελέγχου, της διεύρυνσης, της επιτήρησης και της αναδιάταξης των κοινωνικών ιεραρχιών. Ο πόλεμος δεν ανακοινώνεται πια, επιβάλλεται σιωπηλά, μέσα από δείκτες, στατιστικές και τεχνοκρατικές αποφάσεις. Και όσο περισσότερο παρουσιάζεται ως αναπόφευκτος, τόσο λιγότερο αμφισβητείται. Έτσι, η εξουσία δεν χρειάζεται να πείσει αρκεί να διαχειρίζεται τον φόβο.

Ο κρατικός ρατσισμός, ως μορφή πολέμου όπως τον περιγράφει ο Φουκώ, δεν είναι απλώς μια ιδεολογία μίσους, είναι ένας μηχανισμός που επιτρέπει στο κράτος να διαχωρίζει ποιοι πρέπει να ζήσουν και ποιοι μπορούν να αφεθούν να πεθάνουν. Είναι η δικαιολόγηση του αποκλεισμού, της καταστολής, ακόμα και της εξόντωσης όχι ως βαρβαρότητα, αλλά ως «αναγκαιότητα».

Αν αυτό ακούγεται υπερβολικό, αρκεί να κοιτάξουμε την ιστορία. Από γενοκτονίες μέχρι σύγχρονες μορφές επιτήρησης και κοινωνικού αποκλεισμού, η λογική είναι η ίδια και μας λέει η κοινωνία πρέπει να «προστατευτεί». Και για να προστατευτεί, κάποιοι πρέπει να θυσιαστούν.

Ο Φουκώ δεν μας επιτρέπει την πολυτέλεια της αφέλειας γιατί απορρίπτει τη βολική διάκριση μεταξύ πολέμου και ειρήνης. Για εκείνον, η ειρήνη δεν είναι το τέλος της σύγκρουσης είναι η μορφή που παίρνει ο πόλεμος όταν γίνεται αποδεκτός, κανονικοποιημένος, αόρατος.

Και εδώ βρίσκεται η μεγαλύτερη πρόκληση για τη σύγχρονη κοινωνία γιατί οφείλει να αναγνωρίσει ότι ο πόλεμος δεν διεξάγεται μόνο στα σύνορα, αλλά μέσα στους ίδιους τους κοινωνικούς της ιστούς. Στα σχολεία, στις φυλακές, στα νοσοκομεία, στις πολιτικές αποφάσεις.

Το έργο του Φουκώ λειτουργεί σαν ένας μηχανισμός εξουδετέρωσης όχι βομβών με την κυριολεκτική έννοια, αλλά ιδεών που έχουν τη δύναμη να νομιμοποιούν τη βία. Μας καλεί να γκρεμίσουμε τις ψευδαισθήσεις, να δούμε καθαρά τις σχέσεις εξουσίας και να αμφισβητήσουμε ό,τι παρουσιάζεται ως αυτονόητο.

Γιατί αν δεν το κάνουμε, τότε ο πόλεμος θα συνεχίσει να διεξάγεται όχι με εκρήξεις, αλλά με σιωπή. Και αυτή είναι ίσως η πιο επικίνδυνη μορφή του.

*Καθηγητής Πολιτικής και Κοινωνικής Φιλοσοφίας στο Τμήμα Δημοσιογραφίας και Διεθνών Δημοσίων Σχέσεων του Πανεπιστημίου Federiciana της Ρώμης

 

https://www.hereticalideas.gr/2026/04/eirini-i-siophlos-polemos-misel-fouko.html